Een monument dat geen antwoorden geeft maar vragen stelt
Het officiële monument heet 'Denkmal für die ermordeten Juden Europas' — het monument voor de vermoorde Joden van Europa. Op een steenworp van het Brandenburger Tor en het Reichstag strekt het zich uit over een volledig stadsblok van 19.000 vierkante meter: 2711 grijze betonblokken, variërend in hoogte van bijna vlak tot bijna vijf meter, op een licht golvende ondergrond waardoor je snel het overzicht verliest.
Architect Peter Eisenman ontwierp het monument na een decennialang debat over hoe je zoiets als de Shoah kunt — en moet — herdenken. Zijn antwoord was bewust abstract. De stèles verwijzen niet expliciet naar slachtoffers, daders of data. Je beweegt er doorheen, verliest oriëntatie, voelt de koude massa van het beton, hoort het ruisen van de stad verdwijnen. Eisenman zei ooit: 'Er is geen correct gevoel. Er is geen juiste manier om erdoorheen te lopen.'
Het informatiecentrum: namen en gezichten
Onder het monument bevindt zich het gratis te bezoeken Informationszentrum. Hier krijgen de zes miljoen vermoorde Joden een gezicht en een naam. De vier kamers zijn gewijd aan: de dimensies van de genocide, de familieverhalen van individuele slachtoffers, de plaatsen van de massamoorden door heel Europa, en de namen — zoveel als er zijn opgetekend — van alle bekende slachtoffers.
De namenruimte is ronduit overweldigend: de namen van 3 miljoen Joden waarvan de identiteit bekend is, voorgelezen in een 6 minuten durend audioloop, projecteert ze op de muren. Om alle namen voor te lezen zijn 6 jaar, 7 maanden en 27 dagen nodig. Het informatiecentrum is open van dinsdag tot zondag van 10:00 tot 20:00 uur (april-september) of 18:00 uur (oktober-maart), op maandag gesloten. Toegang is gratis.
Hoe je er het meeste van meeNeemt
Het monument zelf is buiten en gratis, dag en nacht toegankelijk. Ga er niet met een oppervlakkige instelling heen — dit is geen fotolocatie maar een plek van rouw en gedenken. Loop langzaam, zonder haast. Ga het informatiecentrum in, ook als het je meer kost dan je dacht.
Als je kinderen meeneemt, zijn er kindvriendelijke routes in het informatiecentrum met aangepaste materialen. Audioguides zijn beschikbaar in meerdere talen. Neem je tijd — een bezoek aan het monument én het informatiecentrum vraagt minstens anderhalf uur als je het serieus neemt.
Het monument ligt aan de Cora-Berliner-Straße 1, direct grenzend aan de Ebertstraße. De S-Bahn en U-Bahn naar Brandenburger Tor brengen je er in vijf minuten. Het Tiergarten en het Brandenburger Tor zijn op loopafstand, en op tien minuten lopen vind je de Topographie des Terrors.
Discussie en controverses rondom het monument
Het monument heeft niet altijd iedereen overtuigd. Critici vroegen zich af of een abstract kunstwerk de juiste vorm is voor zo'n omvangrijke misdaad. Anderen vonden dat ook andere slachtoffergroepen — Roma en Sinti, homoseksuelen, mensen met een beperking, Slaven — een gelijkwaardig monument verdienen. Die er inmiddels ook zijn, op loopafstand: het Denkmal für die im Nationalsozialismus verfolgten Homosexuellen (2008) en het Denkmal für die im Nationalsozialismus ermordeten Sinti und Roma Europas (2012) liggen beiden in het Tiergarten.
Aan de rand van het monument staat een bijenkorvenproject — een ecologisch initiatief dat symbolisch de hoop in leven houdt. En elk jaar, op 27 januari (Internationale Holocaustherdenking), worden hier plechtigheden gehouden met overlevenden en politici.